Buty nad Dunajem w Budapeszcie i historia, którą upamiętniają

Sześćdziesiąt par żeliwnych butów na kamiennym nabrzeżu po stronie Pesztu stoi w miejscu, gdzie w latach 1944-45 bojówkarze strzałokrzyżowców kazali budapeszteńskim Żydom zdjąć buty, zanim rozstrzelali ich nad rzeką. To Buty nad Dunajem (Cipők a Duna-parton): nie ma tu kasy, bramy ani sklepiku z pamiątkami, są tylko buty zwrócone w stronę wody.

Zdjęcie: Csörföly D, CC BY-SA 3.0

Jeśli masz zobaczyć w Budapeszcie jeden pomnik Zagłady, niech to będzie ten. Centrum Pamięci Holokaustu opowiada tę historię szerzej i dokładniej, ale nic innego w mieście nie pozwala tak bezpośrednio poczuć tego, co się tu stało, jak sześćdziesiąt pustych butów ustawionych wzdłuż wody. Godziny, bilety i to, jak połączyć oba miejsca w jeden dzień, znajdziesz w naszym przewodniku po Muzeum Holokaustu. Wstęp jest bezpłatny, nikt tu nie pilnuje wejścia, a miejsce jest otwarte o każdej porze dnia i nocy.

Co się tu wydarzyło

Od października 1944 do stycznia 1945 roku członkowie Partii Strzałokrzyżowców (Nyilaskeresztes Párt), węgierskiego ruchu faszystowskiego, mordowali Żydów nad brzegami Dunaju w Budapeszcie; według Muzeum Pamięci Holokaustu Stanów Zjednoczonych (USHMM) między grudniem 1944 a końcem stycznia 1945 rozstrzelano tam nawet 20 000 osób. Sposób był za każdym razem ten sam: ofiary prowadzono na nabrzeże, czasem wiązano po trzy osoby razem, tak by jedno padające ciało wciągnęło do wody pozostałe. Najpierw kazano im zdjąć buty. W czasie wojny skóra miała wartość; ludzkie życie dla tych, którzy trzymali broń, nie miało żadnej. Potem padały strzały, a nurt zabierał ciała.

Strzałokrzyżowcy przejęli władzę w październiku 1944 roku, po tym jak hitlerowskie Niemcy przeprowadziły zamach stanu przeciwko regentowi Miklósowi Horthyemu, który próbował wynegocjować osobny pokój z Sowietami. Ich przywódca, Ferenc Szálasi, został na ostatnie miesiące wojennym dyktatorem Węgier. Te zabójstwa nie odbywały się na niemiecki rozkaz: strzałokrzyżowcy działali z własnej inicjatywy. To Węgrzy zabijali swoich węgierskich sąsiadów.

Węgierscy Żydzi przetrwali dłużej niż większość Żydów europejskich; kraj opierał się masowym deportacjom aż do bezpośredniej okupacji niemieckiej w marcu 1944 roku. To, co nastąpiło potem, było jedną z najszybszych akcji deportacyjnych całego Holokaustu: od maja do lipca 1944 roku wywieziono do Auschwitz ponad 430 000 węgierskich Żydów, z których większość zamordowano zaraz po przyjeździe. Około 200 000 budapeszteńskich Żydów miało zostać wywiezionych na samym końcu. Naciski międzynarodowe i coraz gorsze położenie militarne Węgier zatrzymały transporty, zanim zdążono je dokończyć, i dlatego żydowska ludność miasta wciąż tu była, gdy władzę przejęli strzałokrzyżowcy i zamienili Dunaj w miejsce kaźni.

Zanim w lutym 1945 roku wojska radzieckie zdobyły Budapeszt, nad rzeką zamordowano nawet 20 000 ludzi, wielu dokładnie na tym odcinku nabrzeża przy Parlamencie.

Źródło: Encyklopedia Holokaustu USHMM, hasło Budapeszt, szacunek liczby ofiar sprawdzony 1 listopada 2026.

Pomnik

Pomnik stworzyli w 2005 roku reżyser filmowy Can Togay i rzeźbiarz Gyula Pauer. Sześćdziesiąt par żelaznych butów, odlanych według wzorów z epoki i przykręconych do kamienia, jest zwróconych ku wodzie: męskie buty robocze, damskie na obcasie, małe dziecięce. Ta różnorodność jest celowa: ofiary nie były abstrakcją. Byli wśród nich robotnicy, matki, dzieci, ludzie wolnych zawodów, zwyczajni mieszkańcy miasta, których jedyną winą było to, kim byli.

Miejsce oznacza tablica po węgiersku, angielsku i hebrajsku. Napis hebrajski brzmi: „Pamięci ofiar rozstrzelanych do Dunaju przez bojówkarzy strzałokrzyżowców w latach 1944-45”. Poza tym nie ma tu żadnego wyjaśnienia. Cały ciężar niosą same buty.

Buty przetrwały dwie dekady deszczu, śniegu i wodnego pyłu znad rzeki; dziś są zardzewiałe. Odwiedzający zostawiają świece, kwiaty albo kamienie, te ostatnie zgodnie z żydowską tradycją, w której grób oznacza się kamieniem, a nie kwiatami.

Zdjęcie: Marek Mróz, CC BY-SA 4.0

Zwiedzanie

Lokalizacja: Id. Antall József rakpart, nabrzeże po stronie Pesztu, między Mostem Łańcuchowym a gmachem Parlamentu.

Koszt: bezpłatnie.

Godziny: otwarte całą dobę, nie ma bramy.

Ile czasu: 15 do 30 minut u większości odwiedzających.

Dojazd: metro M2 do Kossuth Lajos tér albo tramwaj 2 na ten sam przystanek, a stamtąd krótki spacer nad rzekę. Pieszo to około 300 metrów na południe od Parlamentu albo 200 metrów na północ od Mostu Łańcuchowego.

Dostępność: nabrzeże jest płaskie i dostępne dla wózków.

Najcichsza pora to poranek, zanim ruch między Parlamentem a Mostem Łańcuchowym się rozkręci. Pomnik jest zwrócony na zachód, w stronę Budy po drugiej stronie rzeki, więc światło pada na buty wprost późnym popołudniem i wieczorem, gdy słońce zachodzi przed tobą nad wzgórzami Budy. Po zmroku miejsce jest oświetlone, ale skromnie, a nabrzeże jest wtedy puste; jeśli wolisz nie iść tam samotnie po ciemku, weź kogoś ze sobą. Największy tłok jest w południe w letnie weekendy, kiedy przez grupy z przewodnikiem trudno o chwilę spokojnej zadumy.

Kilka uwag o tym, jak się tu zachować

To pomnik ofiar mordu, nie tło do zdjęć. Kilka rzeczy, które dobrze wiedzieć, zanim tu przyjdziesz:

Zdjęcia co do zasady nikomu nie przeszkadzają, ale pamiętaj, że ktoś obok może przeżywać prywatną chwilę; nie pozuj przy butach na wesoło. Nie siadaj na nich ani na krawędzi nabrzeża. Mów ciszej. Zostawienie świecy, kwiatu albo kamienia jest mile widziane, a miasto co jakiś czas je sprząta.

Daj sobie potem kilka minut, zanim ruszysz do następnego punktu programu. Usiądź na ławce, przejdź się wzdłuż rzeki, pozwól, żeby to w tobie osiadło. To nie jest brak szacunku; po to się przychodzi w takie miejsce.

Ci, którzy ratowali

Mordy nad Dunajem to połowa historii tego okresu. Druga połowa to dyplomaci i zwyczajni Węgrzy, którzy ratowali przed nimi ludzi. Szwedzki dyplomata Raoul Wallenberg wystawił tysiące paszportów ochronnych i prowadził w Budapeszcie sieć domów chronionych, a czasem stawał wprost naprzeciw bojówkarzy strzałokrzyżowców, żeby wyciągnąć ludzi z marszów śmierci. Szwajcarski konsul Carl Lutz, włoski przedsiębiorca Giorgio Perlasca i portugalski dyplomata Carlos de Sampayo Garrido robili to samo własnymi kanałami. Park pamięci Wallenberga leży obok Synagogi na ulicy Dohány w dzielnicy żydowskiej.

Park Wallenberga należy do kompleksu synagogi i jest objęty tym samym biletem; godziny, sobotnie zamknięcie i bilet znajdziesz w naszym przewodniku po synagodze przy ulicy Dohány.

W pobliżu, jeśli chcesz pójść dalej

Pomnik stoi w odległości spaceru od dwóch miejsc, które dopowiadają tę historię. Dom Terroru zajmuje ten sam budynek przy Andrássy út, w którym strzałokrzyżowcy, a później komunistyczna policja polityczna, przesłuchiwali więźniów; to pełniejsza, instytucjonalna opowieść o tym, co wydarzyło się nad rzeką. Memento Park, dalej od centrum, ale wart drogi, obejmuje dekady węgierskiej historii, które przyszły potem, już pod komunizmem.

Jeśli chodzi o najbliższą okolicę, gmach Parlamentu jest 5 minut spacerem na północ, a Most Łańcuchowy w podobnej odległości na południe, oba są naturalnymi przystankami na tym samym odcinku nabrzeża. Pozostałe miejsca w mieście zebraliśmy w sekcji atrakcje i programy.

Pomnik istnieje po to, żeby o tym nie zapomniano. Piętnaście minut spędzonych w tym miejscu nie oznacza, że musisz nosić ten ciężar przez cały dzień. Wystarczy popatrzeć, przeczytać tablicę i zapamiętać, że zwyczajne ulice mogą zamienić się w takie miejsca, kiedy wystarczająco wielu ludzi na to pozwoli.